ΤΡΑΠΕΖΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

Από τη Βιώσιμη Ρύθμιση στην Επιθετική Ρευστοποίηση: Η Δικαστική προστασία από Καταχρηστικές Πρακτικές των Εταιρειών Διαχείρισης Απαιτήσεων

ΑΦ.21426

Η μαζική μεταβίβαση τραπεζικών απαιτήσεων προς Εταιρείες Διαχείρισης Απαιτήσεων από Δάνεια και Πιστώσεις (Ε.Δ.Α.Δ.Π.), δυνάμει του ν. 4354/2015 και του ν. 3156/2003, έχει μεταβάλει ουσιωδώς τη λειτουργική λογική διαχείρισης του ιδιωτικού χρέους στην ελληνική οικονομία. Ενώ το παραδοσιακό τραπεζικό υπόδειγμα ενσωμάτωνε —έστω και ατελώς— στοιχεία σχεσιακής τραπεζικής (relationship banking) και μακροπρόθεσμου ορίζοντα αξιολόγησης του πιστούχου, το λειτουργικό μοντέλο των funds και των υπηρετουσών αυτά Servicers διαμορφώνεται από διαφορετικά κίνητρα: την ταχεία ανάκτηση (accelerated recovery) επί τιμήματος κτήσης σημαντικά χαμηλότερου της λογιστικής αξίας της απαίτησης, με κύριο εργαλείο τη ρευστοποίηση των εμπραγμάτως παρεχόμενων εξασφαλίσεων.

Η δομική αυτή ασυμμετρία —μεταξύ του σκοπού της εξυγίανσης του οφειλέτη και του σκοπού της μεγιστοποίησης της απόδοσης του κεφαλαίου του επενδυτή— αναπαράγει συστημικά φαινόμενα καταχρηστικής άσκησης συμβατικών δικαιωμάτων, ιδίως στο πεδίο της καταγγελίας ρυθμίσεων. Πρόσφατη απόφαση ασφαλιστικών μέτρων, εκδοθείσα κατόπιν χειρισμού του γραφείου μας, τοποθετεί δικαστικό φραγμό σε τέτοιες πρακτικές, επιβεβαιώνοντας τον έλεγχο καταχρηστικότητας ως θεμελιώδη μηχανισμό εξισορρόπησης.

I. Πραγματικά Περιστατικά της Υπόθεσης

Αντικείμενο της δίκης υπήρξε επιχειρηματικό δάνειο, αρχικώς χορηγηθέν από πιστωτικό ίδρυμα και ακολούθως μεταβιβασθέν σε fund, με τα ακόλουθα χαρακτηριστικά κατά τον κρίσιμο χρόνο:

• Υπολειπόμενο κεφάλαιο: 380.000 ευρώ, ευρισκόμενο εντός διαχειρίσιμου εύρους σε σχέση με τα λειτουργικά μεγέθη της επιχείρησης.
• Ιστορικό συμμόρφωσης: Απαρέγκλιτη τήρηση των όρων της υφιστάμενης ρύθμισης έως τη χρονική περίοδο εκδήλωσης των συνεπειών της πανδημίας COVID-19.
• Ληξιπρόθεσμη οφειλή κατά την καταγγελία: 27.000 ευρώ, αντιστοιχούντα σε τρεις (3) μηνιαίες δόσεις, συσσωρευθείσες εντός περιόδου έκτακτης υγειονομικής κρίσης και διοικητικών περιορισμών της οικονομικής δραστηριότητας.

Αντί της αξιοποίησης θεσμικών εργαλείων ελάφρυνσης ή της επαναδιαπραγμάτευσης υπό τις έκτακτες συνθήκες, η δικαιούχος της απαίτησης προέκρινε την καταγγελία της σύμβασης και την ενεργοποίηση διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης επί της εμπράγματης εξασφάλισης. Η μετέπειτα τριετής άρνηση ουσιαστικής διαπραγμάτευσης οδήγησε σε λογιστική διόγκωση της απαίτησης άνω του 1.000.000 ευρώ, ποσό πολλαπλάσιο, τόσο του αρχικού υπολοίπου όσο και της ληξιπρόθεσμης οφειλής, που λειτούργησε ως αφορμή της καταγγελίας.

II. Συγκριτική Ανάλυση: Διαχείρισης Τράπεζας έναντι Funds 

Η περίπτωση αποτυπώνει με διαγνωστική ενάργεια τη διαφοροποίηση των ιεραρχήσεων:

Χρονικός ορίζοντας: Το τραπεζικό ίδρυμα λειτουργεί με ορίζοντα ωρίμανσης του χαρτοφυλακίου· το fund με ορίζοντα εξόδου (exit strategy) συντομότερο της φυσιολογικής διάρκειας του δανείου.

Μετρική επιτυχίας: Η τράπεζα αποτιμά την εξυπηρέτηση του δανείου (cash flow recovery)· το fund αποτιμά τον εσωτερικό βαθμό απόδοσης (IRR) επί της επένδυσης στο χαρτοφυλάκιο.

Επιλογή εργαλείων: Η ρύθμιση, η κεφαλαιοποίηση καθυστερήσεων και η παράταση διάρκειας συνιστούν στο τραπεζικό υπόδειγμα προνομιακά εργαλεία διαχείρισης· στο υπόδειγμα των funds, η εκτέλεση επί ακινήτου καθίσταται συχνά το πρωτεύον, όχι το επικουρικό, εργαλείο.

Αντιμετώπιση εξωγενών διαταραχών: Σε περιόδους συστημικών κρίσεων (πανδημία, ενεργειακή κρίση), το τραπεζικό ίδρυμα υπόκειται σε εποπτική και μακροπροληπτική πίεση επιεικούς μεταχείρισης (forbearance)· ο νέος δικαιούχος, ως μη πιστωτικό ίδρυμα, λειτουργεί υπό ασθενέστερο πλαίσιο τέτοιας πίεσης.

Η δυσαναλογία που διαπιστώνεται στην επίμαχη υπόθεση —καταγγελία δανείου κεφαλαίου 380.000 ευρώ για ληξιπρόθεσμο ποσό 27.000 ευρώ, σχηματισθέν κατά την περίοδο COVID-19— δεν αποτελεί μεμονωμένη αστοχία, αλλά προβλέψιμη εκδήλωση του ως άνω λειτουργικού υποδείγματος.

IΙΙ. Νομική Βάση και Στρατηγική Υπεράσπισης

Η επιχειρηματολογία εδράστηκε σε τριπλό άξονα: 

(α) Άρθρο 281 ΑΚ — καταχρηστική άσκηση του δικαιώματος καταγγελίας, λόγω προφανούς δυσαναλογίας μεταξύ ληξιπρόθεσμης οφειλής και συνολικού συμβατικού υπολοίπου, σε συνδυασμό με την ιδιαίτερη χρονική συγκυρία της πανδημίας.

(β) Αρχή της καλής πίστης και των συναλλακτικών ηθών (άρθρα 200, 288 ΑΚ) — παραβίαση του καθήκοντος συνεργασίας και επαναδιαπραγμάτευσης, ιδίως υπό το φως του Κώδικα Δεοντολογίας Τραπεζών (ν. 4224/2013) και των εποπτικών κατευθυντήριων γραμμών για τα Μη Εξυπηρετούμενα Ανοίγματα.

(γ) Αρχή της αναλογικότητας — έλλειψη πρόσφορου και αναγκαίου χαρακτήρα του επιλεγέντος μέσου (αναγκαστική εκτέλεση) σε σχέση με τον επιδιωκόμενο σκοπό (ικανοποίηση απαίτησης), δεδομένης της αποδεδειγμένης λειτουργικής βιωσιμότητας της επιχείρησης.

Η τεκμηρίωση της βιωσιμότητας στηρίχθηκε σε εξειδικευμένη οικονομοτεχνική μελέτη, η οποία κατέδειξε ικανότητα εξυπηρέτησης επαναδιαπραγματευθείσας οφειλής υπό ρεαλιστικούς δείκτες κάλυψης χρηματοοικονομικών υποχρεώσεων (DSCR).

ΙV. Δικαστική Κρίση και Κανονιστική Σημασία

Το Δικαστήριο διέταξε την αναστολή κάθε πράξης αναγκαστικής εκτέλεσης, αναγνωρίζοντας πιθανολογημένη καταχρηστικότητα της καταγγελίας. Η απόφαση παρουσιάζει τριπλή κανονιστική σημασία:

• Επιβεβαιώνει ότι η ύπαρξη ρεαλιστικού σχεδίου αποπληρωμής και αποδεδειγμένης βιωσιμότητας του οφειλέτη λειτουργεί ως ουσιαστικός περιορισμός στην άσκηση του δικαιώματος καταγγελίας.
• Καταλογίζει στον δικαιούχο της απαίτησης μέρος της ευθύνης για τη διόγκωση της οφειλής, όταν αυτή οφείλεται σε παρατεταμένη αδράνεια ή άρνηση διαπραγμάτευσης.
• Ανακατατάσσει τη δυναμική των διαπραγματεύσεων, υποχρεώνοντας τα funds σε επανατοποθέτηση υπό όρους ισοτιμίας και τεκμηριωμένης καλής πίστης.

V. Συμπερασματικές Παρατηρήσεις

Η μετάβαση από το υπόδειγμα της τραπεζικής διαμεσολάβησης στο υπόδειγμα της εξειδικευμένης διαχείρισης απαιτήσεων από funds εισάγει αναμφίβολα αποτελεσματικότητα στην εξυγίανση τραπεζικών ισολογισμών. Ωστόσο, χωρίς επαρκείς θεσμικούς και δικαστικούς αντισταθμιστικούς μηχανισμούς, το υπόδειγμα αυτό παρουσιάζει εγγενή τάση μετατόπισης του κόστους προσαρμογής από τον χρηματοπιστωτικό τομέα προς την πραγματική οικονομία, μέσω της εκποίησης βιώσιμων παραγωγικών μονάδων και κατοικιών. Η σχολιαζόμενη απόφαση εγγράφεται σε ένα αναδυόμενο σώμα νομολογίας, που αναγνωρίζει την ανάγκη επαναφοράς της αρχής της αναλογικότητας στο επίκεντρο της διαχείρισης μη εξυπηρετούμενων απαιτήσεων, ιδίως όταν η ληξιπροθεσμία συνδέεται αιτιωδώς με εξωγενείς απρόοπτες και ανυπαίτιες μεταβολές συνθηκών.